7-8 YAŞINDA BEYİN, NE YAPMALI EBEVEYN?
Bir insan dünyaya belirli bir zihin potansiyeli ile gelir. Yaşamın ilk yıllarında beyindeki hücre sayısı 100 milyar civarında olduğu söylenmektedir. İnsanın zihinsel faaliyetlerine bağlı olarak bu hücreler arasında bir bağ oluşur. Sinaps denen küçük boşluklar halinde birbirine bağlanma işlemi ilk yıllarda oldukça fazladır. Çocuğun anneyle iletişim kurmasıyla beyin gelişimine müdahaleler başlar. Çocuk dünyaya geldikten sonra bu müdahaleler daha da artar.
Beyin potansiyelinin gelişimi içinde bulunulan ortam ile de ilişkilidir. Vygotsky’e göre çocuk içinde yaşadığı sosyal ve kültürel ortamdan etkilenir. Etkileşim öncelikle sosyal olarak başlar. İnsanın içinde bulunduğu ortam beyin gelişimini destekler nitelikteyse hücreler arası bağlantılar güçlendiği gibi yeni bağlantılarda oluşabilir. Beyne sunulan her yenilik yeni bir bağlantı oluşturur. Beyin aktif olarak kullanılmadığında ise hücre ölümü gerçekleşir, kurulan bağlantılar zayıflayarak körelir.
Zihinsel değişiklik, fiziksel değişikliğe yol açar. Zihinsel faaliyetlerin düzeyi, zihin kapasitesini sadece işlevsel olarak değil, fiziksel olarak da etkileyebilir. Bu nedenle beyin sağlığı için; beslenme ve beyin aktiviteleri yapmak çok önemlidir.
Yapılan çalışmalara göre; beynin aktif olarak uyarılması beyin potansiyelini geliştirmekte, beyin tembelliği ise beyin potansiyelini olumsuz yönde etkilemektedir.
Bilişsel gelişim açısından önemli olan okulun ilk yıllarında, hafıza gelişimi için neler yapılabilir? Çocuk okula başladığında, yeni bir ortamda, farklı bir eğitim deneyimi yaşamaya başlamıştır. Bu deneyimin eğlenceli ve yapıcı olması bilişsel gelişime katkı sağlar. Stresli ve benlik saygısını zedeleyici eğitim deneyimleri ise bilişsel gelişime ket vurur. Bu dönemde, her şeyden önce öğrencilerin benlik imajlarının olumlu yönde gelişmesi ön planda tutulmalıdır. Bunun için, öğrencilere başarılı olabilecekleri ve yaparken eğlenecekleri eğitim deneyimleri yaşatılmalıdır.
İkinci olarak, öğrencilerin sürekli yeni eğitim deneyimleri yaşamaları sağlanmalıdır. Eğitim ortamları zenginleştirilmelidir. Yetişkinler çocukla pozitif iletişim kurmalı ve sosyal paylaşımlarda bulunmalıdırlar.
Hafıza gelişimi için önemli olan diğer bir konuda, beslenmedir. Yapay ve hormonlu gıdaların zararları sadece beden sağlığı ile sınırlı değildir. Sağlıksız besinler beyin gelişimini de olumsuz yönde etkilemektedir. Beyin gelişimini destekleyen besinler araştırılmalı ve düzenli olarak tüketilmelidir. Yeşil sebze ve meyveler, baklagiller, ceviz, badem, fındık, fıstık, yoğurt, balık gibi vitamin değeri yüksek besinler tüketilmelidir. Çocuklarımız kızarmış, kafeinli, yapay yiyecek ve içecekler tüketerek beyin faaliyetlerini artıramazlar.
Çocukların hafızaları eğitim yoluyla da geliştirilebilmektedir. Bu amaçla bazı tekniklerden yararlanılabilir. Çocuğa detayları gözlemlemesi, sık tekrar etmesi ve çağrışım metodunu kullanması önerilebilir. Detayları dikkatlice gözlemlemek, nesnelerin bellekte kalıcı olmasını sağlar ve hatırlanmasını kolaylaştırır. Algılanan şeyler ne kadar fazla olursa beyindeki fonksiyonlar o kadar aktif olur ve hafızada bir o kadar güçlü olur.
Tekrar bir şeyin hafızada derin yer etmesini sağlar. Sesli tekrarlar, beyindeki işitme ve konuşma kanallarının her ikisini birlikte çalıştırarak bilgilerin daha kalıcı olmasını sağlar. Çocuğunuzdan belirli bir metni okuduktan sonra gözlerini kapatarak bütün detayları tekrarlamasını isteyin. Bu aynı zamanda dikkatini artırır.
İlişkilendirme metodu hatırlamayı kolaylaştırır. Yeni bilgileri önceden öğrenilenlerle ilişkilendirmek veya nesnenin sıra dışı bir özelliğini kullanmak hafızayı harekete geçirebilir. Öğrenilenlerle ilgili zihinde canlandırmalar yapmak, senaryolar oluşturmak yararlı olacaktır.
Çocuklara imgelem gücünü kullanmalarını öğretin. Bir dakika boyunca bir resmi incelemelerini sağlayın. Sonra gözlerini kapatsınlar ve resmi detaylarıyla anlatmaya çalışsınlar. Geçmişteki hoş bir anıyı hatırlamalarını isteyin. Sonra bu anıyı detaylı şekilde anlatmalarını söyleyin. Detayları hatırlamalarını sağlayacak sorular sorun.
Belirli şekiller çizin ve bu şekillerin neye benzediği üzerine düşünmelerini isteyin. Sorunlara farklı çözümler üretmelerine yardımcı olabilecek oyunlar oynayın. Mesela; kartların arkasına belirli sorunlar yazın. Oyuncağın kaybolursa ne yapmalısın? Çektiği kartın arkasındaki soruna çözüm önerisi getirmesini isteyin. Akıllı çocuklarmış gibi davrandığınızda çözüm önerisi getirmede daha başarılı olacaklardır.
Hatırlama stratejilerini kullanmalarını öğretiniz. Daha önce bilinen bir şeyle anlamlı bir ilişki kurmalarını isteyiniz. Öğrenilen bilgileri veya deneyimleri hatırlamaya çalışsınlar. Sürekli yeni şeyler öğrenmek, sinir bağlantılarını artırır. Keskin zekâya sahip olmak isteyenler, çok yönlü ve sürekli olarak yeni ve farklı şeyler öğrenebilirler.
Zihinsel eğitim, beyni fiziksel olarak değiştirme gücüne sahiptir. Olumlu ifade, pozitif ifadeleri tekrarlamak, beyin gücünü geliştirir. “Beyin gücüm günden güne ilerliyor. Belleğim güçlü, dikkatimi yoğunlaştırabiliyorum.” Bu ifadeler bilinçaltına yerleşerek programlama görevi görecek ve hafıza gelişimini destekleyecektir. Çünkü konsantrasyon beyin gücünü iki katına çıkarır.
Çocuğunuzla birlikte kitap okuyunuz. Çocuğa bol bol hikâye ve masal okuyup resimler hakkında yorum yapmasını isteyiniz. Çocuklar sabah kalktığında hikâye ve masallarda olayların, durumların değişeceğini zanneder, aynı masalı birçok defa okuturlar.
Kitap okurken içerik çalışması yapınız. Çocuk eğer okuma bilmiyorsa resimleri göstererek ona hikâyeyi anlatın. Okumayı biliyorsa kendisi okusun. Hikâyeyi anlatırken geçmiş ve gelecek zamanı kullanın. Hikâyenin bazı yerlerinde duraksayarak hikâyenin nasıl ilerleyeceğini, az sonra neler olacağını, karakterlerin nasıl davranacağını sorun ve ondan geri bildirimler alın. Hikâyenin sonunda hikâyeden çıkartılacak dersler konusunda beyin fırtınası yapın.
Çocuğunuzla birlikte hafıza gelişimini destekleyecek etkinlikler yapınız. Örneğin; gösterdiğiniz şeyler arasından farklı olanı bulma oyunu oynayabilirsiniz. Çocuk kendisine gösterilen dört resimden farklı olanı farklı olanı bulmaya çalışır. Farklı olanı bulduktan sonra diğerlerine göre neden farklı olduğunu anlatır.
Çocuğa bir dakika süresince bir resim gösterilir ve bir dakika sonra resim kapatılır. Daha sonra resimle ilgili sorular sorulur. Birbirine benzeyen ama aralarında küçük farklılıklar bulunan iki resim çocuğa gösterilir. Bunların arasındaki farklılıklar çocuğa anlatılır.
Anne-baba bir takım geometrik şekiller çizerek çocuğa bir dakika süreyle gösterir. Bir dakika sonra resim kapatılır ve çocuktan hatırladığı kadarını çizmesi istenir.
Çocuğun sözcük dağarcığını geliştirmek, öğrendiği sözcükleri kullanmasını sağlamak önemli bir etkinliktir. Bu nedenle kelimelerden cümle türetme, harflerden kelime türetme, eş ve zıt anlamları bulmayı içeren kelime oyunları oynayınız. Örneğin; siz içinizden alfabeyi sayarken çocuğunuz “dur” der. Durduğunuzda hangi harfteyseniz onu söyleyin. Çocuğunuz o harfle başlayan, içinde o harf olan veya sonu o harfle biten kelimeleri bulup söylesin. O harften isim şehir türetme oyunu da oynayabilirsiniz.
Çocuğunuzun bilgi düzeyine göre zihinden aritmetik işlemleri yapma oyunları oynamakta çok yararlıdır. Kısa bir problem söyleyip sonucu bulmasını isteyebilirsiniz. Yaptığınız bir işleme problem oluşturmasını isteyebilirsiniz.
İki şeyin ne yönden birbirine benzediğini bulmaya yönelik etkinliklerde yapabilirsiniz. “Elma ile ayva ne yönden birbirine benzer” veya “elma ile ayva ne yönden birbirine benzemez” gibi sorular sorabilirsiniz.
Çocuklarla yapacağınız sıra dışı düşünme becerilerini geliştirme etkinlikleri de beyin gelişimini destekler. (Örneğin, ağaçlar konuşuyor olsalardı ne söylerlerdi?)
Gerçek eğitim deneyimlerinin yaşanması mümkün olmadığı durumlarda zihinde canlandırmalar yaparak bu eksikliği giderebilirsiniz. Beyin için deneyimin gerçek veya hayali olması fark etmez. Her iki durumda da -aktif olduğu için- gelişir.
Evren sürekli olarak genişlemektedir. Evrenin bir parçası olan insanda, girişimde bulunduğu sürece gelişme gösterecektir. Çocuklarımızın zihinsel gelişimlerini sürdürebilmeleri için, onları desteklemeliyiz. Ev ortamını sıcak ve beyin gelişiminin desteklendiği bir mekân haline getirmeliyiz.
Sabır ve sevgiyle…
Psikolojik Danışman Mehmet Polatoğlu / Dikkat Terapisti
Kim Psikoloji Psikolojik Danışmanlık Merkezi
0216 428 75 46 www.kimpsikoloji.com
