Ruhbilimde yeni alan: Trafik psikolojisi

Trafik psikologları; üniversitelerde ya da trafik/ulaşım güvenliği enstitülerinde; yol kullanıcılarının düşünce biçimleri, kazaya yatkınlığı belirleyen faktörler, risk alma eğilimi, tehlike algısı, bireysel farklılıklar, sürücülük ile ilgili yetenekler, kişilik özellikleri gibi pek çok konuda araştırmalar yapmakta, trafik eğimcilerinin eğitimleri, kanun yapıcılara danışmanlık, trafik mühendislerine danışmanlık, bilirkişilik görevlerini üstlenmektedirler. Uygulamalı alanda ise psikoteknik değerlendirme, sürücü davranışı geliştirme eğitimi ve rehabilitasyonu, kampanyalar en yaygın olarak görev aldıkları alanlar olarak sıralanabilir. Özellikle Avrupa’da üniversitelerde ve uygulamada pek çok uzman sayabiliriz.

Yasal zorunluluklar nedeniyle başvuru oluyor: 1.Trafik Kanunu’ndaki ilgili maddeler nedeniyle sürücü belgesi alıkonmuş kişiler. 2.Taşımacılık Kanunu kapsamında yük ve yolcu taşımacılığı yapacak olan şoförler.

Trafik psikologlarının yaptıkları iş bir klinik psikologdan ya da daha bilindik ifadeye, bir terapistten farklı. Kişi yaşadığı sorunlara çözüm bulabilmek için genellikle kendi isteğiyle bir terapiste başvurur. Ancak bir sürücü “ben kurallara uyamıyorum, düzelmek istiyorum” diye bir düşünce ile bir trafik psikoloğuna başvurmaz. Çok istisna durumlarda, örneğin, başından kaza geçmiş ve araç kullanma konusunda sorun yaşayan bir sürücü kendi isteği ile başvurabilir. (Bana bu yönde başvurular oldu) Fakat hem ülkemizde hem de batıda yasal gereklilikler nedeniyle ve resmi otoriteler (EGM gibi) vasıtasıyla sürücüler ya da sürücü adayları trafik psikologlarına gönderilirler.

Aslında temelde bir fark olduğunu söyleyemeyiz. Engellenmek, kontrol duygusunu kaybetmek, belirsizlik, stres yaratan en önemli nedenlerdir. Yaşadığınız şehrin trafik ortamı bir kronik stres kaynağı oluyorsa, işiniz zor demektir gerçekten. Bazı yöntemler bulmak önemli elbette. İşin doğrusu, şehirlerimizi düzenleyen görevlilerin, sorumlu kişilerin toplu taşımacılığı (özellikle de metro gibi raylı sistemleri) huzurlu, yaygın ve konforlu hale getirerek bu sorunu çözmeleri gerekir. Ama ne yazık ki şu anda böyle bir şansımız yok. Aslında başta İstanbul olmak üzere trafiğin büyük sorun olduğu metropollerde, insanlar yaşamlarını trafiğe göre düzenleyerek, trafik stresi ile baş etmeye çalışıyorlar. İş yerleri ile evlerini aynı semtte seçmeye çalışıyorlar örneğin. Ya da trafiğin ne zaman, nerelerde yoğunlaştığını önceden öğrenip, alternatif yollar buluyorlar. Tabii herkesin böyle olanakları olmayabilir. O nedenle de başka yöntemlere de gerek olabilir. Örneğin, stresinin artmaya başladığını hissettiğinde kişi (sıkışık bir trafik ortamında çakılıp kalmış bir sürücü örneğin) nefes egzersizi ile kendini yatıştırabilir. Bunların yanı sıra 2007 yılında yayımlanan bir çalışmamızda da saptadığımız gibi stresle baş edemeyip öfkelendiğinde sürücü, eğer “diğer sürücüyü düşünmemi engellemek için başka şeyler düşünürüm”, “karşılık vermeden önce sonuçlarını düşünürüm”, “durumla ilgili pozitif çözümler düşünmeye çalışırım”, “sakinleşmek için radyo açarım ya da müzik dinlerim”, “yolda kötü sürücülerin de bulunabileceğini kabul etmeye çalışırım” diyebiliyorsa, bu stres ortamıyla ve yaşadığı öfke ile uyum sağlayıcı/yapıcı yöntemler kullanabiliyor demektir. Dolayısıyla da daha çabuk sakinleşebilir ya da serinkanlı kalabilir. Sonuç olarak da stresle olumlu başa edememe sonucu ruhsal ve fiziksel sağlığında meydana gelebilecek (mide rahatsızlıkları, migren gibi) sorunlardan korunmuş olur. Trafikte araç kullanırken de dikkati dağılmaz, doğru zamanda, gerekli tepkileri verebilir. Yani güvenli sürücülük özelliklerini koruyabilir.

Psikoloji ilkelerinin trafik ve yol güvenliği alanına uygulanması anlamına geliyor. Türkiye’de yeni bir alan. İlgi alanına giren başlıklar, sürücü yeteneklerinin psikoteknik değerlendirilmesi, sürücülük tarzları ve trafikte risk alma davranışı, sürücü eğitimi ve rehabilitasyonu, ergonomi, trafik güvenliği için bilinçlendirme, yasaları yapan ve uygulayanlara danışmanlık, trafikle ilgili davranış, tutum, yetenek ve becerileri ölçme araçları geliştirme, bu konularla ilgili araştırmalar ve üniversitelerde bu konu hakkında dersler verme olarak sıralanabilir. Henüz Türkiye’deki üniversitelerde bu alanda yüksek lisans programları yok. Ancak Türk Psikologlar Derneği’nce sürekli eğitim programları düzenleniyor.

Radikal

KİM PSİKOLOJİ